जगद्गुरू श्रीमद् रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांचे तत्त्वदर्शन

जगद्गुरू श्रीमद् रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांनी आधुनिक आध्यात्मिक विचारविश्वात एक वैशिष्ट्यपूर्ण तात्त्विक अधिष्ठान उभे केले. त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू केवळ पारंपरिक भक्ती, संप्रदाय किंवा उपासना नसून, गुरुतत्त्वाधिष्ठित आत्मसाक्षात्कार, अखिल मानवतेतील ईश्वरी चेतनेची जागृती, भक्ती-सेवा-आचरण यांचा समन्वय, आणि प्रपंचात राहून परमार्थ साधण्याची जीवनदृष्टी हा आहे. त्यांच्या तत्त्वचिंतनात शास्त्र, साधना, सद्गुरू, सेवा, विज्ञानदृष्टी आणि आत्मानुभव यांचा एक अद्वितीय संगम दिसून येतो.

१. विशिष्टाद्वैताधिष्ठित गुरुतत्त्वप्रधान आत्मसाक्षात्कारवाद :

जगद्गुरूंच्या तत्त्वप्रणालीचा मूलाधार “गुरुतत्त्वाधिष्ठित आत्मसाक्षात्कारवाद” हा आहे. त्यांच्या मते मनुष्यजन्माचा अंतिम हेतू बाह्य यश, भोग, पद वा प्रतिष्ठा नसून, स्व-स्वरूपाची ओळख हा आहे. हा आत्मबोध केवळ बौद्धिक विचाराने किंवा कर्मकांडाने होत नाही; तो सद्गुरुकृपेने आणि अंतःकरणातील चेतनेच्या जागृतीने साध्य होतो. म्हणून त्यांच्या तत्त्वज्ञानात गुरू हा केवळ उपदेशक नसून, आत्मस्वरूपाकडे नेणारा दृष्टिदाता आहे.

२. भेदरहित अध्यात्मदृष्टी :

त्यांच्या अध्यात्मविचाराचे एक विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी जात, वर्ण, लिंग, धन-दौलत, गरीब-श्रीमंत या सर्व लौकिक विभागणांना आत्मतत्त्वाच्या दृष्टीने गौण मानले. त्यांच्या दृष्टीने जीवाचे मूळ स्वरूप देहाधिष्ठित नसून चैतन्याधिष्ठित आहे. म्हणूनच ते अध्यात्माला कोणत्याही सामाजिक अभिजनतेत बंदिस्त न ठेवता सर्वांसाठी खुले करतात. हा विचार केवळ सामाजिक समतेचा संदेश नाही, तर आत्मतत्त्वाच्या सार्वत्रिकतेचे प्रतिपादन आहे.

३. आत्मसाक्षात्काराची प्रत्यक्ष साध्यता :

अनेक संत-महात्मे मोक्ष, ज्ञान किंवा भगवद्प्राप्ती यांविषयी बोलतात; परंतु जगद्गुरूंनी आत्मसाक्षात्कार हा केवळ तात्त्विक किंवा दूरस्थ आदर्श नसून, साध्य होऊ शकणारी अनुभूती आहे, असा ठाम आत्मविश्वास दिला. त्यामुळे त्यांच्या शिकवणीत अध्यात्म हे केवळ श्रोत्यांना भावणारे भाषण नसून, जीवनात उतरवता येणारे सत्य ठरते. या भूमिकेमुळे त्यांच्या तत्त्वज्ञानात एक प्रकारची अनुभवाधिष्ठित प्रतिज्ञा दिसून येते.

४. “तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा” : मानवजन्माची अध्यात्मदृष्टी

त्यांचे प्रसिद्ध सूत्र — “तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा” — हे साधे सामाजिक वाक्य नसून एक गूढ आध्यात्मिक तत्त्व आहे. त्यांच्या मते 

• “तुम्ही जगा”- म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची, आत्मचैतन्याची, ईश्वरी अधिष्ठानाची ओळख करून घ्या.
• आणि “दुसऱ्याला जगवा”- म्हणजे अज्ञानामुळे स्वतःपासून दूर गेलेल्या जीवामध्ये आत्मजागृती निर्माण करा; त्याच्यातील सुप्त चेतना जागृत करा.
• अशा प्रकारे हे सूत्र केवळ सहजीवन किंवा सहअस्तित्वाचा संदेश देत नाही, तर स्वानुभव आणि परजागृती या दोन स्तरांवरील आध्यात्मिक कर्तव्य स्पष्ट करते.

५. “अणु-रेणूत देव आहे” : ईश्वराची सर्वव्यापी संकल्पना

जगद्गुरूंनी मांडलेला “अणु-रेणूत देव आहे” हा सिद्धांत त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत महत्त्वाचा पाया आहे. या संकल्पनेत ईश्वर हा केवळ मंदिरे, प्रतिमा, ग्रंथ किंवा कर्मकांडापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण सृष्टीच्या अणुरेणूंमध्ये व्यापून राहिलेला आहे, अशी अनुभूती आहे. हा दृष्टिकोन अद्वैतातील सर्वात्मभाव, विशिष्टाद्वैतातील ईश्वराधिष्ठित विश्वदृष्टी आणि भक्तीपर अनुभूती यांचा एक सजीव संगम म्हणता येईल.

६. तत्त्व केवळ सांगितले नाही, तर जगले : “अणु-रेणूत देव” या अनुभूतीचे जीवनरूप

जगद्गुरू श्रीमद् रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य यांच्या अध्यात्मदर्शनाचे एक वैशिष्ट्य असे की, त्यांनी मांडलेली तत्त्वे केवळ वाङ्मयीन वा उपदेशरूप न राहता, ती त्यांच्या जीवनात प्रत्यक्ष आचरित स्वरूपात प्रकट झाली. “अणु-रेणूत देव आहे” ही संकल्पना त्यांच्या दृष्टीने केवळ विचारधारा नव्हती; ती जीवनानुभवाने अधिष्ठित सत्य होती.

या अनुभूतीनुसार परमात्मा हा कोणत्याही एकाच रूपात सीमित नसून, संपूर्ण चराचर सृष्टीच्या प्रत्येक कणात व्यापलेले परब्रह्म तत्त्व आहे. म्हणूनच विशिष्ट देह, काल वा रूप यांपलीकडे जाऊन त्यांनी ईश्वराचे दर्शन सर्वव्यापी चैतन्यरूपाने केले.

या पार्श्वभूमीवर, संतपरंपरेतील गजानन महाराज यांच्याविषयीचा त्यांचा भाव विशेष लक्षवेधी ठरतो. त्यांच्या दृष्टीने गजानन महाराज हे केवळ ऐतिहासिक संत किंवा भक्तिभावाचे केंद्र नव्हते; तर त्या सर्वव्यापी परब्रह्मतत्त्वाचे सजीव, सुलभ आणि अनुभवरूप अधिष्ठान होते.
येथे एक सूक्ष्म पण महत्त्वाचा भेद लक्षात घ्यावा लागतो—जगद्गुरू नरेंद्राचार्यांची भूमिका ही कोणत्याही देवताभेदाचा निषेध करणारी नसून, सर्व देवतांमध्ये एकाच परब्रह्मतत्त्वाची अनुभूती करणारी आहे. “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” या छांदोग्य उपनिषदातील (३.१४.१) महावाक्यानुसार, संपूर्ण सृष्टी आणि सर्व देवतारूपांमध्ये एकाच परब्रह्मतत्त्वाची अनुभूती होते. नरेन्द्रचार्यांच्या मते राम, कृष्ण, विष्णू, शिव किंवा देवी—या सर्व आराध्यरूपांमध्ये जे निर्गुण, गतिमान, सर्वव्यापी ब्रह्म आहे, तेच तत्त्व संतस्वरूपातही प्रकट होते. म्हणूनच, व्यावहारिक (व्यवहारिक) स्तरावर विविध देवतारूपे भिन्न भासली, तरी तात्त्विक (परमार्थिक) स्तरावर ती सर्व एकाच परब्रह्माची विविध अभिव्यक्ती आहेत.

या एकत्वदृष्टीमुळे त्यांच्या वैयक्तिक साधनेत कोणताही विरोधाभास निर्माण होत नाही. सर्व देवतांमध्ये एकाच परब्रह्मतत्त्वाची अनुभूती करणारी ही एकत्वदृष्टी अद्वैत वेदान्ताशी सुसंगत असून, ती विशिष्टाद्वैताच्या अधिष्ठानावर आधारित आहे. उलट, एकाच तत्त्वाची विविध रूपांत अनुभूती हा त्यांच्या साधनामार्गाचा गाभा ठरतो. त्यामुळे त्यांनी आपल्या अंतःकरणाने स्वीकारलेल्या संतस्वरूपात—गजानन महाराजांमध्ये—त्या परब्रह्माचे दर्शन केले, आणि त्याच भावनेतून त्यांची अखंड उपासना करतात.

अशा प्रकारे, येथे कोणत्याही देवतेचा अवमान किंवा निवडक आग्रह नसून,

“एकमेव परब्रह्म तत्त्व, विविध रूपांत प्रकट” हा वेदान्तीय सिद्धांत जीवनात उतरवलेला दिसतो. यामुळेच त्यांचे अध्यात्म हे संकुचित उपासनेच्या चौकटीत न अडकता,

• तात्त्विकदृष्ट्या एकत्ववादी,

• भक्तीदृष्ट्या निष्ठापूर्ण,

• आणि अनुभवादृष्ट्या सजीव

  असे त्रिमितीय स्वरूप धारण करते.

  “देवतारूपे अनेक असली, तरी अधिष्ठान एकच आहे; त्या एकाच परब्रह्माची अनुभूती ज्यात होते, तेच साधकासाठी आराध्य ठरते.” येथील भूमिका ही कोणत्याही देवताभेदाचा निषेध करणारी नसून, सर्व देवतांमध्ये एकाच परब्रह्मतत्त्वाची अनुभूती दर्शवणारी आहे.

  विशेष म्हणजे, इ.स. २००५ साली रामानंदी परंपरेच्या आचार्यपदी विराजमान झाल्यानंतरही त्यांनी आपल्या उपास्य दैवताविषयीची मूळ निष्ठा कधीही बदलली नाही. रामानंदी परंपरेत श्रीराम हे आराध्य दैवत मानले जात असले, तरी त्यांच्या अंतःकरणातील संत गजानन महाराजांविषयीचा परमात्मभाव अखंड आणि अविचल राहिला. या भूमिकेत कोणताही विरोधाभास नसून, ती त्यांच्या तत्त्वनिष्ठेची सातत्यपूर्ण अभिव्यक्ती आहे. त्यांच्या मतानुसार परब्रह्म एकच असून, रामादी सर्व देवतारूपांप्रमाणेच त्या एकाच तत्त्वाची अनुभूती संत गजानन महाराजांच्या स्वरूपात होते.

#७. सद्गुरुतत्त्व हे ईश्वरी तत्त्व :

नरेन्द्रचार्यांच्या विशिष्टाद्वैताभिमुख तत्त्वमांडणीत सद्गुरुतत्त्व अत्यंत मध्यवर्ती आहे. त्यांच्या मते, जीवामध्ये असलेले ईश्वरी तत्त्व ओळखायचे असेल, तर त्या ओळखीची दृष्टी देणारा सद्गुरू आवश्यक आहे. म्हणून ते ठामपणे सांगतात की, सद्गुरू हा पृथ्वीतलावरील चालता-बोलता परमात्मा आहे. हे वचन व्यक्तिपूजा नसून, आत्मबोधाच्या प्रक्रियेत गुरुकृपेच्या अनिवार्य स्थानाचे प्रतिपादन आहे. गुरुकृपेशिवाय आत्मसाक्षात्कार अशक्यप्राय आहे, अशी त्यांची भूमिका आहे.

८. अखिल प्राणिमात्रांची सेवा :

त्यांच्या तत्त्वज्ञानात सेवा ही परमार्थाची दुय्यम गोष्ट नसून, तीच ईश्वरभक्तीची प्राणशक्ती मानली जाते. अखिल प्राणिमात्रांची सेवा म्हणजे देवत्वाचीच सेवा, अशी त्यांची दृढ धारणा आहे. हा भाव केवळ मानवकेंद्रित न राहता सर्व सजीवांपर्यंत विस्तारलेला असून, करुणा, समर्पण आणि सर्वात्मभाव या तिन्ही आधारांवर त्यांची सेवा-दृष्टी उभी आहे.

या विचाराला उपनिषदांचा भक्कम आधार प्राप्त होतो. ईशोपनिषद मधील—

“यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति।

सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥”

(मंत्र ६)

या मंत्रानुसार, जो साधक सर्व प्राणिमात्रांमध्ये आत्मतत्त्वाचे दर्शन करतो आणि सर्वांमध्ये स्वतःचेच स्वरूप अनुभवतो, तो कोणाचाही तिरस्कार करीत नाही. या सर्वात्मभावातूनच सेवा ही केवळ दया किंवा कर्तव्य न राहता, ती ईश्वरभक्तीचेच साकार रूप ठरते. अशा प्रकारे, अखिल प्राणिमात्रांची सेवा ही त्यांच्या तत्त्वज्ञानात उपनिषदाधिष्ठित सर्वात्मदृष्टीचे व्यवहारिक (practical) रूप म्हणून प्रकट होते.

९. भक्ती, सेवा आणि आचरण : परमात्मप्राप्तीची त्रयी

त्यांच्या मते भक्ती, सेवा आणि आचरण यांशिवाय परमात्मप्राप्ती होऊ शकत नाही. स्व-स्वरूपाची ओळख, आत्मज्ञान किंवा मोक्ष हे केवळ विचारांमधून किंवा बौद्धिक चर्चेमधून प्राप्त होत नाही. त्यासाठी अंतःकरणाची शुद्धी, जीवनाची सात्त्विकता आणि भावनेची प्रामाणिकता आवश्यक आहे.

• भक्ती शुद्ध अंतःकरणाने करावी; बाह्य सोवळे-ओवळे, आडंबर किंवा प्रदर्शन यांना अंतिम मूल्य नाही.
• सेवा मनापासून करावी; तिचे श्रेय स्वतःकडे न घेता परमात्मरूपी गुरूला अर्पण करावे. तेव्हाच सेवा परोपकाररूप होते.
• आचरण सात्त्विक असावे; रजोगुण आणि तमोगुण कमी होऊन मनात शुद्धता वाढली तर वैराग्य, विरक्ती आणि आत्मज्ञानासाठी पोषक अंतर्भूमी तयार होते.

ही त्रयी त्यांच्या आध्यात्मिक जीवनशास्त्राची व्यावहारिक चौकट आहे.

१०. मोक्षासाठी आत्मसाक्षात्कारी सत्पुरुषाची शरणागती :

त्यांच्या मते मोक्षप्राप्तीसाठी जीवाने आत्मसाक्षात्कारी सत्पुरुषालाच शरण गेले पाहिजे. परंतु ही शरणागती अंधानुकरणावर आधारित नसावी. गुरुनिश्चय करण्यापूर्वी त्या सद्गुरूमध्ये आत्मप्रचीती, गुरुप्रचीती आणि शास्त्रप्रचीती आहे का, याची खात्री करावी. तोच सायुज्यमुक्तीचा दाता आहे, याविषयी अंतर्बोधाने खात्री पटल्यावरच सर्वस्व समर्पण करावे. त्यामुळे त्यांच्या परंपरेत गुरुश्रद्धा आहे, पण ती विवेकशून्य नाही; उलट ती अनुभव, कसोटी आणि निश्चय यांवर आधारलेली आहे.

११. प्रपंचात राहून परमार्थ :

नरेंद्राचार्यानी प्रपंचत्यागाचा एकांगी आग्रह न धरता “प्रपंचात राहून परमार्थ करा” ही जीवनदृष्टी दिली. कर्मसिद्धांतानुसार जीव प्रपंचात येतो; म्हणून त्या कर्मांचा परिपाक भोगल्याखेरीज आत्मसाक्षात्काराची प्रक्रिया पूर्ण होत नाही. ही भूमिका संन्यासकेंद्री अध्यात्माला एक संतुलित गृहस्थ-परमार्थाची दिशा देते. यामुळे सामान्य गृहस्थालाही अध्यात्म हे उपलब्ध आणि साध्य वाटते.

१२. विज्ञान आणि अध्यात्म यांचा समन्वय :

त्यांनी एक अत्यंत सूक्ष्म त्रिसूत्री दिली — “डोळे विज्ञानवादी, मन आध्यात्मवादी आणि बुद्धी वास्तववादी.” या एका वाक्यात आधुनिक मनुष्याच्या जगण्याचा संतुलित मार्ग दडलेला आहे.

• डोळे विज्ञानवादी — म्हणजे निरीक्षण, तथ्य, तपास आणि वस्तुनिष्ठता.

• मन आध्यात्मवादी — म्हणजे मूल्य, करुणा, अंतर्मुखता आणि ईश्वरसंवेदना.

• बुद्धी वास्तववादी — म्हणजे व्यवहार, समन्वय आणि संतुलित निर्णय.

  या त्रिसूत्रीमुळे त्यांनी अध्यात्माला अंधश्रद्धेपासून आणि विज्ञानाला निःसंवेदनतेपासून वाचवून दोघांची सर्जनशील सांगड घातली.

१३. लोकभाषेतील भक्ती आणि आधुनिक माध्यमांचा स्वीकार :

त्यांनी भक्तीला केवळ पारंपरिक मठ-मंदिरांच्या चौकटीत न ठेवता, लोकभाषा, साहित्य, गद्य, पद्य आणि आधुनिक डिजिटल माध्यमे यांच्या साहाय्याने लोकांपर्यंत नेले. त्यांच्या मते भक्ती ही केवळ भावनिक अभिव्यक्ती नसून मनाच्या एकाग्रतेचा व्यायाम आहे. म्हणून मन संस्कारित करण्यासाठी साहित्यनिर्मिती, अभंग, काव्य, प्रवचन आणि आधुनिक माध्यमांचा उपयोग त्यांनी साधनरूप मानला. यातून त्यांच्या कार्यात पारंपरिक आध्यात्म आणि आधुनिक संप्रेषण यांचे सुसंवादी रूप दिसते.

१४. गुरुभक्ती, वैराग्य आणि जीवनातील प्रत्यक्ष आचरण :

त्यांच्या जीवनातील एक अत्यंत मार्मिक पैलू म्हणजे आपल्या उपास्य दैवत आणि सद्गुरूविषयीची त्यांची अखंड निष्ठा. त्यांनी संत गजानन महाराजांवर पतीव्रतेसमान प्रेम केले. स्वतःला त्यांनी गजानन महाराजांच्या चरणांतील वहाण समजले — ही दास्यभक्ती त्यांच्या अंतर्मनातील समर्पणाची साक्ष देते.

समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराजांच्या आज्ञेप्रती त्यांची निष्ठा तर विलक्षणच होती. वयाच्या अवघ्या पंचविसाव्या वर्षी, तरुण पत्नी, लहान मुलगा आणि स्थिर नोकरी हातात असताना गुरूंच्या आदेशाने त्यांनी तत्क्षणी नोकरीचा राजीनामा दिला. ही घटना त्यांच्या जीवनातील गुरुवाक्यनिष्ठेचे ज्वलंत उदाहरण आहे.

गुरुकृपेने काही महिन्यांतच त्यांच्यात वैराग्याची परिपक्व अवस्था आली. जग मिथ्या वाटू लागले, प्रपंचत्यागाचा निश्चय दृढ झाला. परंतु त्याच वेळी पत्नीच्या विनंतीनंतर सद्गुरूंनी त्यांना आदेश दिला की, प्रपंचात राहूनच परमार्थ करायचा. त्यांनी हा आदेश आजन्म पाळला. कमळाप्रमाणे पाण्यात राहूनही अलिप्त राहावे, तशी त्यांची जीवनदृष्टी आहे. बाहेरून गृहस्थ, परंतु अंतःकरणाने अनासक्त — हा त्यांच्या जीवनाचा अद्वितीय संतुलनबिंदू ठरला.

२००५ साली जगद्गुरूपदी विराजमान करण्याचा प्रसंग आला तेव्हाही त्यांनी स्पष्ट सांगितले की, भगवान रामानंदाचार्य हे संन्यासी होते; परंतु आपण गृहस्थी आहोत, आणि सद्गुरूच्या आज्ञेविरुद्ध संन्यास स्वीकारणार नाही. जगद्गुरूपदापेक्षा गुरुआज्ञा श्रेष्ठ — ही त्यांची भूमिका केवळ विनम्रता नव्हे, तर गुरुतत्त्वाच्या अंतिम प्राधान्याची घोषणा होती. म्हणूनच ते लोकांना केवळ अध्यात्म सांगत नाहीत, तर स्वतःच्या जीवनाने अध्यात्म जगून दाखवतात.

१५. जगद्गुरूपदानंतरही न बदललेली निष्ठा :

जगद्गुरू पदावर विराजमान झाल्यानंतरही त्यांनी आपले उपास्य दैवत संत गजानन महाराज आणि सद्गुरू म्हणून समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांच्याविषयीची श्रद्धा आणि समर्पण बदलले नाही. ते आजही त्या दोघांच्या चरणी नतमस्तक आहेत. त्यांच्या अभंगरचनेत गुरु-दास्यभाव, परमात्मनिष्ठा, समर्पण आणि अंतःकरणातील अखंड ओढ स्पष्ट जाणवते. यावरून त्यांच्या काव्यात्मक भक्ती आणि तात्त्विक निष्ठा या दोन्हींची सुसंगती दिसते.

प्रस्तुत ग्रंथात मांडलेले तत्त्वदर्शन हे केवळ एखाद्या संप्रदायापुरते मर्यादित न राहता, वेद–वेदांत परंपरेच्या व्यापक अधिष्ठानाशी सुसंगत असे एक समन्वयात्मक आध्यात्मिक चिंतन म्हणून उभे राहते. या विचारांचा केंद्रबिंदू—स्व-स्वरूपाची ओळख, सद्गुरूकृपेचे महत्त्व, भक्ती-सेवा-आचरण यांचा समन्वय आणि प्रपंचात राहून परमार्थ—हे सर्व तत्त्वज्ञान वेदांतील सर्वव्यापी ईश्वरदृष्टी, उपनिषदांतील आत्म-ब्रह्म ऐक्य आणि वेदांतातील मोक्षमार्ग या संकल्पनांशी सुसंगतपणे जोडलेले दिसते.

वेदांनी प्रतिपादित केलेले “सर्वत्र ईश्वर आहे” हे तत्त्व, उपनिषदांनी स्पष्ट केलेले “आत्मा आणि ब्रह्म यांचे ऐक्य” आणि वेदांताने दिलेला साधना–मोक्षाचा मार्ग—या त्रिसूत्रीचा व्यवहारिक आणि अनुभवाधिष्ठित आविष्कार या तत्त्वप्रणालीत दिसून येतो. “अणु-रेणूत देव आहे”, “अखिल प्राणिमात्रांची सेवा”, “भक्ती-सेवा-आचरण” ही त्रयी, तसेच गुरुतत्त्वाचे केंद्रस्थान—हे सर्व वेदांतातील तत्त्वांचेच जीवनरूप म्हणून प्रकट झालेले आहे. याचप्रमाणे, वेदांगांनी सूचित केलेली शुद्ध आचरण, अनुशासन आणि जीवनसंयमाची आवश्यकता या शिकवणीत व्यवहारिक पातळीवर अधोरेखित होते. तर शास्त्र, गुरु आणि आत्मप्रचीती या त्रिसूत्रीमुळे ज्ञान, अनुभव आणि आचरण यांचा संतुलित समन्वय साधला जातो.

अशा प्रकारे, या प्रकरणात मांडलेल्या वैशिष्ट्यांचा विचार करता, हे स्पष्ट होते की हा प्रवाह वेद–वेदांत परंपरेपासून वेगळा नसून, त्याचाच आधुनिक, जीवनोन्मुख आणि अनुभवप्रधान आविष्कार आहे. म्हणूनच हे तत्त्वज्ञान केवळ विचाररूप न राहता, जीवाला स्व-स्वरूपाच्या अनुभूतीकडे नेणारे आणि समाजजीवनाला सात्त्विक दिशा देणारे एक समग्र आध्यात्मिक जीवनशास्त्र म्हणून समोर येते.